De vervangingsopgave in onderwijsvastgoed is enorm. Dat vraagt om een gestructureerde en gestandaardiseerde aanpak in nieuwbouw en renovatie.
Gemeenten, schoolbesturen en marktpartijen zullen gezamenlijk moeten optrekken in deze lastige opgave. De grote uitdaging hierbij is om een goede balans te vinden tussen schaalvoordeel en maatwerk. Met raamovereenkomsten en regionale samenwerkingsverbanden kan de vervangingsopgave versneld worden uitgevoerd, zonder dat dit ten koste gaat van de kwaliteit en identiteit van scholen.
De Wet planmatige aanpak onderwijshuisvesting verplicht gemeenten en schoolbesturen om structureel en in gelijkwaardigheid samen te werken aan schoolgebouwen. De belangrijkste impact van de nieuwe wet is dat ad-hoc beslissingen plaatsmaken voor langetermijnplanning. Dit moet leiden tot betere, duurzamere en toekomstbestendige schoolgebouwen. De wet is in april aangenomen door de Tweede Kamer en ligt nu ter behandeling bij de Eerste Kamer.
In het Programma Onderhuisvesting zit een generiek PvE, daarmee kun je de generieke basis neerzetten
Vooruitlopend op de Wet planmatige aanpak onderwijshuisvesting zien we een trend dat Integrale Huisvestingsplannen steeds vaker samen worden gemaakt door gemeenten en schoolbesturen. De gemeenten zijn verantwoordelijk voor de huisvesting, maar schoolbesturen weten wat hun onderwijs nodig heeft. Door samen te werken kunnen plannen beter aansluiten bij de praktijk. Ook helpt samenwerking bij het maken van duidelijke keuzes over prioriteiten, budgetten, renovatie, nieuwbouw en duurzaamheid binnen onderwijshuisvesting.
Het landelijke Programma Onderwijshuis-vesting (POHV) helpt gemeenten en schoolbesturen bij het realiseren van toekomstbestendige, gezonde en duurzame schoolgebouwen. Het richt zich op het standaardiseren van bouwprocessen en het opbouwen van een duurzame kennisinfrastructuur. Het doel is om te komen tot betaalbare, inclusieve scholen die voldoen aan strenge duurzaamheidseisen, zoals energieneutraliteit. Het programma bevat een kennis- en ondersteuningsinfrastructuur, waarbij gebruik wordt gemaakt van bestaande kennis en waar nieuwe kennis wordt ontwikkeld in samenwerking met het werkveld.
Met gestandaardiseerde oplossingen kunnen we sneller, duurzamer en gezonder bouwen’
Steeds meer gemeenten en schoolbesturen kiezen voor een werkwijze waarbij scholenbouw niet langer als losstaande projecten wordt aangepakt, maar als een gestandaardiseerde, integrale opgave. Dit leidt tot snellere realisatie, lagere kosten, betere kwaliteit en efficiënter beheer van de gehele vastgoedportefeuille. Omdat niet elk gebouw vanaf nul ontworpen hoeft te worden, kunnen ontwerptijden en bouwtijden drastisch worden verkort.
Industriële bouwconcepten versnellen de realisatie van onderwijsvastgoed. Door gestandaardiseerde, prefab elementen dalen de bouwkosten en worden overlast en CO2- uitstoot op de bouwplaats geminimaliseerd. Deze modulaire aanpak biedt bovendien optimale flexibiliteit: scholen kunnen ruimtes in de toekomst eenvoudig aanpassen aan veranderende leerlingaantallen of onderwijsvisies, terwijl de hoge isolatiewaarden direct bijdragen aan een duurzaam binnenklimaat.
Het vernieuwende van industriële bouwconcepten zit vooral in de losmaakbaarheid. Dat geeft flexibiliteit in gebruik
Industrieel bouwen vraagt ook om goede industriële bouwlogistiek. De logistiek is in zekere zin de smeerolie die het mogelijk maakt om de fabrieksvoordelen op de bouwplaats te verzilveren. Door slimme planning en prefabricage wordt de transportbeweging minimaal gehouden, wat resulteert in minder overlast, lagere operationele kosten en een ecologische voetafdruk die flink afneemt. Dit vraagt wel om goede samenwerking door de gehele keten heen.
Veel scholen staan voor een complexe renovatieopgave: verouderde gebouwen moeten versneld worden verduurzaamd naar energieneutrale en gezonde leeromgevingen. Een gestandaardiseerde renovatieaanpak is noodzakelijk om verouderde, ongezonde schoolgebouwen versneld en kostenefficiënt te moderniseren. Door te werken met vaste raamwerken, kunnen gemeenten en schoolbesturen leeromgevingen sneller toekomstbestendig, duurzaam en onderwijsadaptief maken. Dit leidt tot een beter binnenklimaat en voorkomt dat de vernieuwingsopgave verder vastloopt in de sector.
Programmatisch bouwen vereist programmatisch opdrachtgeven
Met coöperatief opdrachtgeverschap kan er sneller en efficiënter worden gewerkt aan de vernieuwing van onderwijshuisvesting. Meerdere scholen of besturen in een regio kunnen gezamenlijk optrekken richting de markt. Dit maakt het aantrekkelijk om te werken met innovatieve concepten, zoals modulaire of energieneutrale scholen, en verschaft een betere onderhandelingspositie. Bundeling van opdrachten is hierbij de schakel tussen ambitie en realisatie.
Regionale raamovereenkomsten in het onderwijsvastgoed worden vaak opgezet om kosten te drukken, de kwaliteit te verhogen en processen te standaardiseren. Ze worden doorgaans gesloten tussen gemeenten, samenwerkende schoolbesturen en geselecteerde marktpartijen. Er zijn inmiddels verschillende voorbeelden van succesvolle regionale raamovereenkomsten in het land. Zo werken de gemeenten Amsterdam, Delft en Amersfoort met dit soort raamovereenkomsten voor de realisatie van basisscholen en kindcentra.
Professioneel opdrachtgeverschap is essentieel en doorslaggevend voor het succes van scholenbouw. Omdat schoolbesturen steeds vaker zelf de rol van bouwheer dragen, bepaalt hun bekwaamheid direct de kwaliteit, de planning en het budget van het nieuwe schoolgebouw. Zonder deze professionaliteit lopen projecten grote risico’s op vertragingen, budgetoverschrijdingen en gebouwen die niet aansluiten bij de onderwijsvisie. Schoolbesturen kunnen hun eigen niveau van opdrachtgeverschap testen en verbeteren via instrumenten zoals de Zelfevaluatie Competent Opdrachtgeverschap van Ruimte-OK.
Scholen gebruiken steeds vaker data om hun gebouw beter te beheren. Sensoren kunnen bijvoorbeeld meten hoeveel energie wordt gebruikt, hoe warm lokalen zijn of hoe goed de luchtkwaliteit is. Met deze informatie kunnen scholen sneller problemen ontdekken en slimmer onderhoud plannen. Datagedreven beheer helpt om exploitatiekosten te verlagen en het gebouw gezonder en duurzamer te maken. Het gebouw wordt daardoor actiever gemonitord. Wel vraagt dit om aanzienlijke initiële kosten.
Opdrachtgeverschap is enorm versnipperd in Nederland. Regionale raamovereenkomsten kunnen uitkomst bieden
De school wordt steeds meer gezien als een brede maatschappelijke wijkvoorziening. Dat vraagt van gemeenten en schoolbesturen om voorbij het individuele bouwproject te denken. Integrale Kindcentra brengen onderwijs, kinderopvang, welzijn en sport onder één dak en bieden een doorgaande ontwikkellijn voor kinderen. De nauwe samenwerking tussen onderwijs, opvang en welzijn zorgt hierbij voor rust, structuur en optimale ontwikkelingskansen. Deze samenwerking vraagt wel om een andere dimensionering, een breder programma van eisen en nieuwe governance.
Er komt steeds meer aandacht voor gezonde schoolgebouwen. Veel scholen hebben nog problemen met ventilatie, temperatuur, licht en luchtkwaliteit. Een goed binnenklimaat helpt leerlingen om zich beter te concentreren en zorgt ervoor dat personeel prettiger kan werken. Daarom wordt bij nieuwbouw en renovatie steeds vaker gekeken naar frisse lucht, daglicht, akoestiek en temperatuur. Gezondheid wordt niet langer gezien als extra, maar als basisvoorwaarde voor goed onderwijs.
De kwaliteit van de uitvraag is bepalend voor het succes van projecten. Een betere vraag levert een beter antwoord op
Een eigen schoolidentiteit vormt het fundament van een school. Het fungeert als het unieke kompas dat richting geeft aan de dagelijkse onderwijspraktijk en de visie van de organisatie. Een schoolgebouw is daarmee niet slechts een omhulsel voor lessen, maar een ‘instrument’ dat de visie, pedagogische waarden en cultuur van een school weerspiegelt en versterkt. Ook binnen modulaire en gestandaardiseerde scholenbouw is die identiteit prima vorm te geven. Het gebouw vormt dan een flexibel canvas waarbinnen een school haar eigen visie, cultuur en onderwijsvorm kan uitdrukken.
Scholen willen gebouwen die beter passen bij verschillende manieren van leren. Niet elke les vindt meer plaats in een klassiek lokaal met tafels in rijen. Er is behoefte aan stilteplekken, instructieruimtes, samenwerkplekken en open leerpleinen. Het grootste voordeel hiervan is dat er maatwerk geleverd kan worden: studenten en leerlingen krijgen regie over hun eigen leerproces, waardoor ze kunnen leren in hun eigen tempo, op de plek en het moment dat het beste bij hen past.
Vrijheid van de gebruiker en identiteit kan ook heel goed ingevuld worden binnen een gestandaardiseerd concept
De buitenruimte wordt steeds belangrijker bij onderwijshuisvesting. Een schoolplein is niet alleen een plek om te pauzeren, maar ook een leeromgeving. Groene schoolpleinen, moestuinen, speelzones en buitenlokalen worden populairder. Leerlingen kunnen buiten bewegen, ontdekken en leren over natuur en duurzaamheid. Een goede buitenruimte helpt daarnaast tegen hitte, wateroverlast en te veel verharding rondom scholen.
De verduurzaming van scholen, door isolatie, warmtepompen en zonnepanelen, vergroot de vraag naar elektriciteit fors. Dit leidt in de scholenbouw steeds vaker tot ernstige problemen met netcongestie, waardoor het lokale stroomnet overbelast raakt. Hierdoor kunnen nieuwe of gerenoveerde schoolgebouwen vaak niet tijdig een grotere stroomaansluiting krijgen. Om kostbare bouwvertraging te voorkomen, moeten schoolbesturen vroegtijdig samenwerken met netbeheerders en slimme innovatieve oplossingen inzetten, zoals lokale energieopslag via batterijen en energiemanagementsystemen.
De Nationale Trendradar Onderwijsvastgoed 2026 is samengesteld op basis van gesprekken met bestuurders van onderwijsorganisaties en andere professionals uit de onderwijssector. In de trendradar belichten wij de grootste gemene deler trends waarmee onderwijsorganisaties en gemeenten nu te maken hebben of gaan krijgen.